Σωτήρης Παστάκας [Πρέπει να επανεφεύρουμε να είμαστε ευτυχείς, η αγάπη σήμερα είναι μια πολυτέλεια]

μια συνέντευξη με τον Έλληνα ποιητή Σωτήρη Παστάκα

Ο Παστάκας, που θεωρείται από πολλούς ως ο σπουδαιότερος Έλληνας ποιητής, επιστρέφει στην Ιταλία με τη συλλογή ποιημάτων «Jorge», που δημοσιεύτηκε από τον I Quaderni del Bardo.

του Vincenzo Fiore 24 Δεκεμβρίου 2018

Κάθε φορά που κάποιος ρωτά αν αυτή η ζωή έχει νόημα, ο Jorge γλείφει το μουστάκι του. Καθώς ο κόσμος τρέχει και αγωνίζεται για να ξεφύγει από το «καθημερινό χρέος», ο Σωτήριος Πάστακας – που θεωρείται από τους κριτικούς ως ο μεγαλύτερος Έλληνας ποιητής – κοιτάζει στα μάτια τον γάτο του Χόρχε και ανακαλύπτει ένα νέο σύμπαν· πιο αργό και λιγότερο βίαιο.

Ο Παστάκας, ο οποίος σε μια παλιά συλλογή έγραψε:

Δεν έχω παράπονο.
Μια χαρά τα πήγα
στη ζωή μου: κατάφερα
να αποκτήσω ρετιρέ.
Να κλάψω επιτέλους
με θέα τον Παρθενώνα
.

έχει εγκαταλείψει το παρελθόν του, το επάγγελμα του ψυχίατρου και πολλές από τις βεβαιότητες του.

Χάρη στη σειρά Zeta των Εκδόσεων I Quaderni del Bardo, που επιμελείται ο Nicola Vacca, ο Παστάκας επιστρέφει στην Ιταλία με τη νέα συλλογή του, με τίτλο Jorge.

Γράφετε ότι τίποτα δεν είναι πραγματικό για τη γάτα σας, αλλά τί είναι πραγματικό για σας;

Το σώμα. Αυτός ο όμορφος στίχος του Walt Whitman: «τι θα ήταν η ψυχή χωρίς το σώμα», σημάδεψε τη ζωή μου, τόσο ως ψυχίατρος όσο και ως άνθρωπος. Ας μην ξεχνάμε το αξίωμα του Fachinelli όταν δήλωνε ότι «το σώμα είναι πολιτικό».
Το σώμα ως παραγωγός σκέψεων, ονείρων, της λογοτεχνίας και αν μου επιτρέπετε, της ποίησης. Δεν έχουμε άλλο πλούτο εκτός από το σώμα μας, η μοναδική μας περιουσία.

Σε πολλά σημεία φαίνεται να ταυτίζεστε σχεδόν με τον Jorge, τον γάτο πρωταγωνιστή των στίχων σας. Αυτή η συλλογή είναι επίσης μια πρόκληση για να δούμε τον κόσμο μέσα από μια νέα και ασυνήθιστη οπτική γωνία;

Είμαι ευγνώμων για την προσεκτική σας ανάγνωση του «Χόρχε». Έχετε κατανοήσει ακριβώς το νόημα της «συμβίωσης» μεταξύ της γάτας και του ανθρώπου. Συνηθισμένος να θέτω σε εφαρμογή την ενσυναίσθηση στις σχέσεις με τους ασθενείς μου, βάζοντας τον εαυτό μου στη θέση τους συνεχώς (μια άσκηση που με έχει κάψει ως ψυχίατρο), ένιωσα την ασυνείδητη ανάγκη να με δω μέσα από μη-ανθρώπινα μάτια.
Φυσικά, όλα αυτά βγήκαν εκ των υστέρων. Όπως γνωρίζετε, όταν κάποιος αρχίζει να γράφει δεν ξέρει ποτέ, που θα φτάσει. Η συλλογή ποιημάτων «Χόρχε» γράφτηκε μέσα στο διάστημα μιας εβδομάδας το 2007, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού μου στη Χιλή, στους αντίποδες του κόσμου, στον αναποδογυρισμένο κόσμο…

Παρά τους διάλογους με τον Jorge, στην συλλογή γίνεται αντιληπτή μια αίσθηση οικουμενικής μοναξιάς. Οι άνθρωποι έξω από το παράθυρο απροσδόκητα μόνοι τους και εσείς όμως εκεί, μέσα αισθάνεστε τη σιωπή ενός άδειου τραπεζιού. Συμφωνείτε;

Από τον Κάφκα έως τον Σελάν μέσω του μεγαλύτερου ποιητή του εικοστού αιώνα τον Σαμουήλ Μπέκετ, και με μια μυριάδα λιγότερο γνωστών ποιητών, γνωρίζουμε ότι ο μοναδικός τρόπος για να αντέξουμε την ευθύνη τού να ονομαζόμαστε άνθρωποι, είναι να συνεχίσουμε να ελπίζουμε. Ελπίζοντας, να καταστρέφουμε.
Την καταστροφή των απόψεων και παράλληλα τη δημιουργία μιας νέας προοπτικής, τις αντιλαμβάνομαι ως τις απόλυτες υποχρεώσεις του ποιητή.

Φοβάστε ότι η μετάφραση σε άλλη γλώσσα μπορεί να προδώσει το νόημα και τις αποχρώσεις της ποίησής σας;

Ο κίνδυνος είναι προφανής. Ο Saba είπε ότι η μετάφραση ενός ποιήματος είναι να σαν να κοιτά κανείς και να αγγίζει ένα πανέμορφο βελούδινο ύφασμα από την πλευρά της φόδρας. Στην ελληνική γλώσσα έχουμε το παράδειγμα του Καβάφη που μεταφράζεται και εκτιμάται σε όλες τις γλώσσες του κόσμου.
Ένα σημάδι μεγαλείου, όπως δίδαξε ο Μπόρχες, είναι όταν το έργο επιβιώνει από την κακομεταχείριση των επιμελητών και των μεταφραστών, όπως συνέβη στον Δον Κιχώτη για τουλάχιστον τέσσερις αιώνες. Ο «Χόρχε» φτάνει σε δίγλωσση έκδοση (Αγγλικά-Ιταλικά) και είμαι περήφανος για αυτή την έκδοση.

Μπορεί κανείς να αγαπά ένα ζώο με τον ίδιο τρόπο που αγαπά έναν άνθρωπο; Και ποιός είναι ο ορισμός που δίνεται εσείς στην αγάπη, σ’ αυτή τη λέξη που σήμερα έχει υποστεί τόση ύφεση;

Απολύτως όχι: δεν πρέπει να υπερβάλλουμε, τα ζώα είναι ζώα. Η φροντίδα ενός άλλου όντος είναι μια μορφή αγάπης. Η αγάπη είναι σπάνια επειδή κανείς δεν θέλει να αναλάβει την ευθύνη μιας άλλης ύπαρξης.
Κανείς δεν θυσιάζεται πλέον, και στις πρώτες δυσκολίες εξαφανίζεται. Πρέπει να παραδεχτούμε ότι το σεξ έχει συντρίψει την αγάπη. Ο άνθρωπος της εποχής μας, θέλει απλώς να πηδήξει. Η αγάπη μεταξύ ανθρώπων έχει γίνει μια απόλυτη πολυτέλεια.

Λένε ότι οι γάτες έχουν επτά ζωές, πόσες θα χρειαζόταν ο άνθρωπος για να βρει την ευτυχία;

Θα έπρεπε όλοι να μεταναστεύσουμε στις Ηνωμένες Πολιτείες! Η μόνη χώρα που έχει σχεδιάσει την ευτυχία στο σύνταγμά της, στο περίφημο άρθρο 4, αν θυμάμαι σωστά. Φτάνοντας όμως στην Αμερική ανακαλύπτουμε ότι ο καπιταλισμός απέτυχε γιατί αντί της ευτυχίας που διακηρύσσει για τους πολίτες της, παράγει μόνο δυσαρεστημένα όντα.
Όπως είχε ήδη προβλέψει ο Antonio Gramsci, ο πολιτισμός μας απέτυχε ακριβώς επειδή δεν παράγει ευτυχία. Πρέπει να την επανεφεύρουμε εξ αρχής για να είμαστε ευτυχείς, και να μην σπαταλούμε επτά ζωές ελπίζοντας.

Ποίημα από τη συλλογή:
Ο γάτος μου και εγώ
σε καθολικό ναό
κι άσε τους πιστούς
μια να ρίχνουν το βλέμμα τους
στο γάτο μου γονατιστό
και μια σε μένα.
Ποιος εξομολογείται
απ’ τους δυο
και ποιος την άφεση αρνείται
μυστήριο μέγα!

Μετάφραση από τα ιταλικά: Sissi Moissiadou

“Dobbiamo reinventarci per essere felici, l’amore oggi è un lusso”: intervista al poeta greco Sotirios Pastakas

Pastakas, considerato da molti il più grande poeta greco vivente, torna in Italia con la raccolta di versi «Jorge», edita da I Quaderni del Bardo

Di Vincenzo Fiore 24 Dic. 2018

Ogni volta che qualcuno si chiede se questa vita abbia un senso, Jorge si lecca i baffi. Mentre il mondo corre e si affanna per sfuggire al “debito quotidiano”, Sotirios Pastakas – considerato da parte della critica come il più grande poeta greco vivente – guarda negli occhi il suo gatto Jorge e scopre un nuovo universo, più lento e meno violento.

Pastakas che in una vecchia raccolta scriveva:

Non mi lamento.
Mi è andata bene
nella vita: sono riuscito
ad acquistare un attico.
Finalmente posso piangere
con vista sul Partenone

ha abbandonato il suo passato, la sua professione da psichiatra, e molte delle sue certezze.

Grazie alla collana Zeta de I Quaderni del Bardo Edizioni, curata da Nicola Vacca, Pastakas torna in Italia con la sua nuova raccolta intitolata appunto Jorge.

Lei scrive che nulla è reale per il suo gatto, ma cosa è reale per lei?

Il corpo. Questo bellissimo verso di Walt Whitman: “cosa sarebbe l’anima senza il corpo”, ha segnato la mia vita sia di psichiatra, sia di uomo. Non dimentichiamoci pure l’assioma di Fachinelli quando affermava che “il corpo è politico”.
Il corpo come produttore di pensieri, di sogni, di letteratura e, col suo permesso, di poesia. Non abbiamo altra ricchezza che il nostro corpo, l’unico nostro bene.

In diversi punti sembra esserci quasi un’identificazione fra lei e Jorge, il gatto protagonista dei suoi versi. Questa raccolta è anche una prova per guardare il mondo attraverso una nuova e insolita angolazione?

Ti sono grato per la tua rigorosa lettura di Jorge. Hai colto proprio il punto della “simbiosi” tra felino e umano. Abituato a mettere in pratica l’empatia nei miei rapporti con i pazienti, il mettersi continuamente nei panni dell’altro (un esercizio che mi ha bruciato come psichiatra), ho avvertito la necessità inconscia di guardare me stesso attraverso gli occhi del non-umano.
Naturalmente, tutto questo è venuto fuori a posteriori. Come sai, quando uno si mette a scrivere non sa mai dove andrà a parare. Il poemetto Jorge è stato scritto nello spazio di una settimana nel 2007, durante un mio viaggio in Cile, agli antipodi del mondo, nel mondo capovolto…

Nonostante i dialoghi con Jorge, si percepisce nella raccolta un sentimento di solitudine universale. Gli uomini fuori dalla finestra inconsapevolmente soli e lei dentro che avverte il silenzio di una tavola vuota. È d’accordo?

Da Kafka, a Celan attraverso il massimo poeta del Novecento Samuel Beckett, e una miriade di poeti minori, sappiamo che l’unico modo di affrontare l’onere di chiamarsi uomo è quello di continuare a sperare. Sperare distruggendo.
La distruzione dei punti di vista e la creazione di una nuova prospettiva li avverto come gli obblighi assoluti del poeta.

Teme che la traduzione in un’altra lingua possa tradire il senso e le sfumature della sua poesia?

Il rischio è ovvio. Saba diceva che la traduzione di una poesia è guardare e toccare una bellissima stoffa di velluto dalla parte della fodera. Nella lingua greca abbiamo l’esempio di Kavafis che viene tradotto e apprezzato in tutte le lingue del mondo.
Un segno di grandezza, come ha insegnato Borges, è quando l’opera sopravvive ai maltrattamenti di curatori e traduttori, come e successo a Don Chisciotte per almeno quattro secoli. Jorge arriva in doppia versione (inglese-italiano) e sono fiero di questa edizione.

Si può amare un animale allo stesso modo di una persona? E cos’è per lei l’amore, questa parola oggi così inflazionata?

Assolutamente no: non bisogna cadere nel patetico, gli animali sono animali. Prendersi cura di un altro essere, è una forma di amore. L’amore scarseggia perché nessuno vuol farsi carico di un altro essere.
Nessuno si sacrifica più, e alle prime difficoltà si scompare. Dobbiamo ammettere che il sesso ha stravinto la sua partita con l’amore. L’uomo dei nostri giorni vuole fottere e basta. L’amore tra esseri umani è diventato un lusso in assoluto.

Si dice che i gatti abbiano sette vite, quante ne occorrerebbero all’uomo per trovare la felicità?

Bisognerebbe immigrare tutti negli Stati Uniti! L’unico paese che ha programmato la felicità nella sua costituzione, il famoso articolo 4, se non ricordo male. Una volta in America però, si scopre che il capitalismo ha fallito perché al posto della felicità proclamata per i suoi cittadini produce solo degli esseri infelici. Come aveva già previsto Antonio Gramsci questa nostra civiltà ha fallito proprio perché non produce felicità. Bisogna reinventarsi da capo e essere felici, e non spendere sette vite in speranze.

Poesia estratta dalla raccolta:
Il mio gatto e io
in una chiesa cattolica,
mentre i fedeli
lanciano un’occhiata
ora al mio gatto inginocchiato
ora a me.
Di noi due,
chi si stia confessando
e chi rifiuti l’assoluzione
è un grande mi

ΠΗΓΗ: The Post Interntionale

Artwork: Konstantin Makovsky (1839-1915) | Happy Arcadia (1889-1890) @ Private Collection 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Φτιάξε site στο WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: