Αριστέα Τσάντζου | Ανάγνωση ΧΩΡΙΣ ΑΡΘΡΟ, της Ελένης Μαρινάκη

Η γραφή στην πλάκα, η σοφία της Σοφίας. Ανάγνωση του ποιήματος ΧΩΡΙΣ ΑΡΘΡΟ της Ελένης Μαρινάκη, από την Αριστέα Τσάντζου.

ΧΩΡΙΣ ΑΡΘΡΟ 
Στη Μαρία Τσολακούδη

Έφυγε από το σπίτι ένα πρωί και τον κατάπιε
ο καιρός. Έγραψε στην αρχή δυο τρία γράμ-
ματα και ύστερα μισές κουβέντες. Χρήματα
δεν έστειλε ποτέ. Μόνη της  η Σοφία πάλευε
το χωράφι και τα ζώα, μόνη μεγάλωνε και τα
παιδιά. Τον έφεραν μια Κυριακή σ’ένα κασό-
νι, ασυνόδευτο. Δώδεκα χρόνια είχε να τον
δει. Μόνη της πάλι έσκαψε τον τάφο. Στην
πλάκα έβαλε να γράψουν την ημερομηνία της
ταφής και από κάτω με κεφαλαία, ΞΕΝΟΣ.  

Μετράω ως το δέκα (Μελάνι, 2018)

Η Ελένη Μαρινάκη διαβάζει Ελένη Μαρινάκη | Μουσική © Βαγγέλης Βλαχάκης

Όταν ο Σωτήρης Παστάκας έφερε μια Τετάρτη στο Εργαστήρι βιωματικής γραφής που συντονίζει, την ποιητική συλλογή Μετράω ως το δέκα της Ελένης Μαρινάκη, το βιβλίο ταξίδευε από χέρι σε χέρι, από απαγγελία σε απαγγελία. Πολύ πριν έρθει η σειρά μου, από μακριά, πρόσεξα την ποιητική φόρμα, ορθογώνια ή τετράγωνη, συμπαγής και περιεκτική, δίχως κενά, δίχως αέρα. Το ποίημα έμοιαζε με επιτύμβια επιγραφή, όμοια με τα απανταχού επιγράμματα, διάσπαρτα στους αρχαιολογικούς χώρους του τόπου μας. Το ποίημα με εξωγλωσσικά στοιχεία κοινωνούσε τη θεματική του, πολύ πριν την ανάγνωση του στίχου: «Στην πλάκα έβαλε να γράψουν». «Τετράγωνα χαρτάκια», «χαρτάκια με μισοσβησμένα νούμερα», αναφέρει σε άλλο ποίημα της συλλογής η Ελένη Μαρινάκη, συσχετίζοντας εκ νέου τη γεωμετρική ποιητική φόρμα με τον θάνατο και τη γραφή. Η ποιήτρια θα μιλήσει όχι για τον θάνατο, αλλά για τη γραφή για τον θάνατο, τη «γραφή στην πλάκα».

Με αφορμή ένα πραγματικό κοινωνικό γεγονός, την εγκατάλειψη της οικογενειακής εστίας, η Ελένη Μαρινάκη γράφει το παραπάνω ποίημα, και μαζί μια αλληγορία για τη γραφή. Η ηρωίδα του ποιήματος, η Σοφία, που το όνομά της παραπέμπει στη σοφία, στο πνεύμα, «Μόνη της πάλευε το χωράφι και τα ζώα, μόνη μεγάλωνε και τα παιδιά», «Μόνη της πάλι έσκαψε τον τάφο», αλλά στην πλάκα «έβαλε να γράψουν». Η Σοφία γνωρίζει πως δεν μπορεί ο καθένας να γράψει:

Έγραψε στην αρχή δυο τρία γράμ-
ματα και ύστερα μισές κουβέντες.

Η γραφή είναι περιορισμένη σε «δυο τρία γράμματα», ο λόγος μένει ανολοκλήρωτος με «μισές κουβέντες». Ο λόγος, η γραφή, μοιραία σβήνουν στη σιωπή, που είναι απουσία και θάνατος. Το ίδιο και το ποίημα. Περιορισμένο στην έντυπη μορφή του, κλεισμένο στα όρια των λέξεων, επιμένει να τα ξεπερνά, να αλλάζει νόημα, να γλιστρά, να εννοεί άλλο από αυτό που γράφει. «Στην ποίηση δεν μιλά κανείς. Μιλούν μόνο οι λέξεις» (Blanchot). Η λέξη δεν είναι παρά το κάτοπτρο ενός αντικειμένου που εξαφανίζεται, ή για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια της ποιήτριας από άλλο ποίημα, που «παίρνει πόζες στον καθρέφτη». Η λέξη αποκαλύπτει τη φαντασία, το άπιαστο, αυτό που συνεχώς απομακρύνεται.

Ποίηση στη φαντασία της Ελένης Μαρινάκη δεν σημαίνει «παλεύω», «μεγαλώνω», «σκάβω». Αυτό είναι δουλειά της σοφίας, της σκέψης, του στοχασμού, του πνεύματος. Ποίηση στην Ελένη Μαρινάκη σημαίνει «χαράζω». Δεν είναι η κοπιαστική δουλειά εργάτη που δουλεύει τη γη, αλλά τεχνίτη που χαράζει την πέτρα γράφοντας με την ψυχή για ότι αξίζει να μείνει αιώνια. Η Σοφία δεν γράφει. Ούτε και η σοφία γράφει, όπως δεν γράφει ούτε η ομηρική Μούσα. Η ποιήτρια θα γράψει για τη σοφία της Σοφίας, που ΔΕΝ «έφυγε από το σπίτι ένα πρωί και [ΔΕΝ την] κατάπιε ο καιρός».

Το «σπίτι» είναι ο κόσμος· το σύμπαν που κατασκευάζει ο άνθρωπος. Είναι το κέντρο της υπαρξιακής αναζήτησης και δεν μπορεί να αποδοθεί παρά σε αντίθεση με έναν χαώδη αδιαμόρφωτο, εξωτερικό κόσμο: «τον κατάπιε ο καιρός» (η ζωή ως θάνατος). Η κοσμικότητα του τόπου δένεται με την κυκλικότητα του χρόνου: «Δώδεκα χρόνια είχε να τον δει», «Έφυγε από το σπίτι ένα πρωί» και «Τον έφεραν μια Κυριακή σ’ ένα κασόνι, ασυνόδευτο». Τόπος και χρόνος ταυτίζονται, δένονται με τη γραφή στην πλάκα. Το σπίτι είναι το ποίημα. Το ποίημα είναι ένα μνημείο που φέρει επιγραφή: ΧΩΡΙΣ ΑΡΘΡΟ, για μια άλλη επιγραφή: ΞΕΝΟΣ. Οι δυο επιγραφές συσχετίζονται με τα κεφαλαία γράμματα. Η λέξη ΞΕΝΟΣ, υποδεικνύει η ποιήτρια, είναι γραμμένη ΧΩΡΙΣ ΑΡΘΡΟ: η λέξη στέκει γυμνή, δίχως το «ένδυμα» που την προσδιορίζει, «δίχως τα χρυσόχαρτα περιτυλίγματα από σοκολατάκια», δίχως το «ξυπόλυτο παλτό», δίχως όνομα, δίχως ταυτότητα, δίχως καμμιά πνευματική μεταμόρφωση, όπως συμβαίνει στα άλλα ποιήματα της συλλογής. Χωρίς άρθρο, σημαίνει χωρίς ύπαρξη, χωρίς ζωή, χωρίς δημιουργία, χωρίς πνεύμα, χωρίς ψυχή. Χωρίς άρθρο, σημαίνει «ΞΕΝΟ». Η γραφή για τον θάνατο είναι ανοικεία, ξένη. Παράξενη και η ποιητική τέχνη της Ελένης Μαρινάκη με την έννοια της διαφορετικής, της ασυνήθιστης. Παράξενη η ποιητική φόρμα.

Η αλλότητα της γραφής για τον θάνατο, αποκαλύπτει την αλλότητα της ζωής. Η ποιήτρια θέτει συνεχώς ερωτήματα που γεννούν άλλα. Η ζωή ως θάνατος, ο θάνατος ως ζωή, μέσα από τη γραφή της Ελένης Μαρινάκη, αναδύονται ως δυο μισά μιας ολότητας που είναι ο άνθρωπος. Η πλάκα, μου εκμυστηρεύτηκε σε προσωπική συνομιλία η ποιήτρια, «ήταν η πρώτη επιφάνεια γραφής» που είχε· η «σχολική πλάκα» πάνω στην οποία έμαθε να γράφει. Σε αυτήν την πλάκα ασυνείδητα επιστρέφει διαρκώς για να «χαράξει» με την τέχνη της, ανάμεσα σε άλλα, ό,τι η δημιουργία κάνει τον άνθρωπο αιώνιο.

Η Αριστέα Τσάντζου είναι Ειδικός επιστήμονας Θεωρίας της Λογοτεχνίας, Γαλλικής ποίησης 20ου αιώνα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Φτιάξε site στο WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: