Σωτήρης Παστάκας | Η ποίηση είναι η πιο αριστοκρατική τέχνη

του Emiliano Ventura, 8 Οκτωβρίου 2019

Ο Σωτήρης Παστάκας είναι ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους Έλληνες ποιητές, το έργο του μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες (δεκαπέντε) και γνωρίζει αναγνώριση σε πολλές χώρες και ηπείρους. H συλλογή του Συσσίτιο (Food Line) μεταφράστηκε στις ΗΠΑ, το 2015. Την ίδια χρονιά του απονεμήθηκε το βραβείο Annibale Ruccello. Η προσωπική του ανθολογία «Corpo a corpo» δημοσιεύτηκε στην Ιταλία από τις εκδόσεις Multimedia (Salerno, 2016), και την ίδια χρονιά απέσπασε το σημαντικό βραβείο Nord-Sud. «Το σώμα με σώμα» είναι μια ανθολογία η οποία περιέχει ποιήματα, από τις δεκαπέντε συλλογές του, από την πρώτη «Η μάθηση της αναπνοής » (1986) έως και το  «Αλτσχάιμερ Αρχόμενο» (2017). Ο φημισμένος εκδοτικός οίκος Quaderni del Bardo (Lecce, 2018), δημοσίευσε την συλλογή «Χόρχε» , ενώ το «Όρος Αιγάλεω», που χρονολογείται από το 2009, κυκλοφόρησε το 2019, επίσης από τις εκδόσεις Multimedia, σε ένα καλαίσθητο book-art με τις ζωγραφιές του Marco Vecchio. Ο Παστάκας είναι επίσης ψυχίατρος, δραστηριότητα που έχει εξασκήσει για τέσσερις δεκαετίες και αναπόφευκτα αντικατοπτρίζεται και στο ποιητικό του έργο. Κατά την εκτέλεση μιας κριτικής εργασίας στην ποίησή του, είχε την ευγένεια να μου επιτρέψει να διαβάσω ορισμένα από τα διηγήματα του που δημοσιεύθηκαν και μεταφράστηκαν επίσης στα ιταλικά. Αυτά τα διηγήματα ανήκουν στη συλλογή  «ο Δόκτωρ Ψ και οι ασθενείς του» (Μελάνι, 2015).  Διηγήματα, αν και θα ήταν καλύτερα να τα αποκαλούμε  μικρά πεζά ποιήματα (όπως και τα πεζά του Baudelaire), επειδή ακολουθούν πιστά τους κανόνες του Γάλλου ποιητή «να παραμένεις πάντα ποιητής ακόμα και στην πρόζα». Αυτή η σύντομη συνέντευξη είναι αφιερωμένη στην ποίησή του, και στα ποιήματα που μας διάβασε στο Palazzo Nazionale Delle Esposizioni στις 29 Ιουνίου 2019, με εισηγητή  τον ποιητή Έλιο Πέκορα.


Πώς νιώθετε όταν εκφράζεστε στη γλώσσα του Ομήρου, Ησιόδου, Αισχύλου και βασικά πώς γίνονται κατανοητά τα νοήματά των λέξεων; (θέλω να πω) όπως ακριβώς αν κι εγώ χρησιμοποιούσα τη λατινική γλώσσα, τη νοσταλγία των λατινικών προσπαθώντας  να γίνω κατανοητός από όλους, χωρίς φαινομενικά να αισθάνομαι νοσταλγικός, ελιτίστικος ή τρελός. Λείπει η νοσταλγία και στην ελληνική γλώσσα;
Τα ελληνικά είναι μια διαστρωμάτωση γλωσσών πολύ πλούσια, από αιώνες, και αισθάνομαι ευτυχής που έχω τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσω λέξεις που δημιουργούν συνηχήσεις, παρηχήσεις, διπλά και τετραπλά νοήματα και επιδέχονται πολλών ερμηνειών. Μια εύπλαστη και πλούσια γλώσσα, ικανή να προσφέρει νέες μεταφορές. Ο Όμηρος, ο Ησίοδος μας έδωσαν τις μεγαλύτερες μεταφορές … τη θάλασσα γεμάτη κρασί,… τη νύχτα που δημιούργησε τα παιδικά όνειρα… Δεν μιλάμε πλέον την ίδια γλώσσα, αλλά είμαστε εξοικειωμένοι με τις μεταφορές … είναι λίγες σε αριθμό, είναι μια πρόκληση πραγματικά για εμάς τους Έλληνες να ψάξουμε για καινούργιες, πράγμα το οποίο θα μας επέτρεπε  να δημιουργήσουμε μια καινούργια πραγματικότητα, μια υγιή ισορροπία. Η Νοσταλγία εκδιώκεται με την αναζήτηση καινούργιων μεταφορών που θα δώσουν την απαραίτητη ώθηση στο σταματημένο ρολόι της σύγχρονης εποχής … Ο Αισχύλος αναμένει να ξαναγραφτεί από την αρχή…

Εκτός από ποιήματα είστε και συγγραφέας κάποιων διηγημάτων, θα ήθελα να σας ζητήσω να επιστρέψετε για λίγο στον Άλεν Γκίνσμπεργκ, «Ο Άγιος μου Βασίλης». Εδώ διηγείστε το ταξίδι σας στο Spoleto κάνοντας οτοστόπ, για να ακούσετε τον Allen Ginsberg, το ’75. Μια περιπέτεια που δεν σας ενθουσίασε, επειδή έπαιζε το ξυλόφωνο και κυρίως, επειδή δεν σας επέτρεπαν να καπνίσετε. Αντίθετα τον εκτιμήσατε, λίγα χρόνια αργότερα, στο φεστιβάλ του Castelporziano, το 79, όταν συνέβαλε να ηρεμήσουν τα πνεύματα (το κοινό είχε εξαγριωθεί, επειδή δεν είχε έρθει η Πάτι Σμιθ…), ψάλλοντας το Om, καθισμένος σε στάση λωτού στο κέντρο της σκηνής. Ήθελα να σας ζητήσω να μου διηγηθείτε το γεγονός αυτό του ’79, τη δεύτερη τραυματική στιγμή για την ιταλική ποίηση· η πρώτη ήταν η δολοφονία του Παζολίνι. Μετά από αυτά τα γεγονότα, η ιταλική ποίηση κλείνεται σε αυτοαναφορικό κλοιό, και γίνεται ακόμη πιο ελιτίστικη, χάνοντας την ικανότητα ή τη βούληση να μιλήσει για την καθημερινότητα.
 «In our sleep, which cannot forget falls drop by drop upon the heart until, in our own despair, against our will, comes wisdom through the awful grace of god». [Ακόμα και στον ύπνο μας στάζει στην καρδιά μας ο πόνος, που θυμίζει τα παθήματά μας, κι έρχεται, θέλομε δεν θέλομε, να μας σωφρονίσει. Βέβαια η σκληρή αυτή χάρη μας δίδεται απ᾽ τους θεούς, που κάθονται στο σεμνό τους θρόνο….] Τα λόγια του Ρόμπερτ Κένεντι για τον θάνατο του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, είναι οι στίχοι 179/183 που ελήφθησαν από τον Αγαμέμνονα  του Αισχύλου, τον αγαπημένο ποιητή του Κένεντι. Ο ιταλικός πολιτισμός δεν μπόρεσε να κλάψει τον Παζολίνι. Το πένθος είναι μια διαδικασία απαραίτητη, για να προχωρήσουμε προς τα εμπρός· υπήρξαν συναισθηματικές αντιδράσεις, και μόνο χωρίς την απαραίτητη επεξεργασία του πένθους· κενές νοήματος . Αν είχαμε πενθήσει τον Παζολίνι πραγματικά όπως έπρεπε εκείνη την εποχή, θα είχαμε μια άλλη κουλτούρα, μία διαφορετική ποίηση , ίσως, στην Ιταλία. Η άρνηση της επεξεργασία του πένθους δημιούργησε όλη αυτή την ποίηση του κουτσομπολιού, την Κωμωδία αλά Ιταλικά, ιδιαίτερα αγαπητή στους Ιταλούς, φαινόμενο το οποίο δεν παρουσιάστηκε στην υψηλή ποίηση του Sereni, Saba, Penna. Η κατάργηση του Φεστιβάλ του Castelporziano δημιούργησε τέρατα συμφιλίωσης. Οι Ιταλοί ποιητές, αντί να ανοιχτούν στον κόσμο, περιορίστηκαν στη μικρή Ιταλία του Arbasino. Ξεχνώντας την επόμενη μέρα, τον Γεφτουσένκο, τον Θωμά Γκόρπα, τον Γκρέγκορι Κόρσο, την Αμέλια Ροσέλλι, αναφέρω ορισμένα ονόματα των συμμετεχόντων με σκοπό να καταστήσω σαφές ότι το Castelporziano ήταν μια μαγική στιγμή για τον πλανήτη Γη και όχι μόνο για την Ιταλίτσα του Φαντότσι. Συμμετέχω σε διάφορα ποιητικά φεστιβάλ στην Ιταλία και στο εξωτερικό, και μπορώ να πω, πως αυτό που δεν με πείθει, στους Ιταλούς ποιητές, είναι ο τρόπος να απαγγέλλουν τους δικούς τους στίχους: όλοι διαβάζουν, εισπνέοντας τη φωνή τους, αντί να την εκπνεύσουν, πραγματικά λυπάμαι … Πώς γίνεται, αγαπητέ φίλε μου, να είσαι ο εαυτός σου μπροστά σε ένα δημοφιλές κοινό, απαγγέλλοντας πρόχειρα σαν τον Memè Perlini;

«Η μνήμη είναι ένα σπίτι χωρίς κλειδιά», γράφετε σε ένα άλλο σύντομο διήγημά σας «Το παρελθόν μας είναι ένα σπίτι χωρίς κλειδί, μια βίλα υπό καθεστώς κατοχής». Η ιδέα ήρθε από το χάσμα μνήμης που θα είχε γεμίσει, τελικά, από τις φωτογραφίες ενός φωτογράφου «φίλου». Το διήγημα σας είναι η πιο λεπτομερής, ακριβής και σχεδόν εξαντλητική εξήγηση του ρόλου της μνήμης για τον ορισμό της προσωπικής αυτογνωσίας. «Η μνήμη δεν είναι τόσο σταθερή όσο ένα κτίριο», γράφεται, αλλά αντιθέτως σκέφτεται συνεχώς και ερμηνεύει τον εαυτό της για να μας μεταθέτει στο παρόν μας, και παίρνετε δύο πηγές από τον μύθο, την Λήθη και την Μνημοσύνη, όπου με την πρώτη λησμονούμε, με την δεύτερη, ξαναρχίζουμε και θυμόμαστε επιστρέφοντας στο παρόν. Θα ήθελα να επιστρέψετε σ’ αυτό το θέμα, λόγω της δουλειάς σας και ως ψυχίατρος
«Γνώθι Σαυτόν». Τρεις χιλιάδες χρόνια, και η ψυχανάλυση και όλοι οι Φρόιντ, Γιουνγκ και Λακάν δεν έκαναν μισό βήμα μπροστά από την δελφική προσταγή του Σωκράτη. Κάθε μέρα συναντώ απεγνωσμένους ανθρώπους που αναζητούν την επιτυχία, τα χρήματα, την αγάπη [γέλια, σημείωση του συντάκτη]. Ο μοναδικός στόχος μας είναι να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, ακόμη και αν μας κυριαρχούν ψευδή βιώματα, παραπλανητικές αναμνήσεις… κλπ. Το σημαντικό είναι να έχουμε μια κληρονομία από μνήμες ώστε να μπορούμε να συγκρίνουμε τον εαυτό μας με το παρελθόν μας. Είμαστε αυτό που ήμασταν στο παρελθόν, αλλά πλησιάζουμε σ’ αυτό που θα γίνουμε στο μέλλον, μεταβάλλοντας συνεχώς τις μνήμες μας. Τα βιώματά μας, οι μνήμες είναι σημαντικές καθώς δημιουργούν το μέλλον μας. Μετατρέποντας τις μνήμες μας, η θέληση, μας ωθεί ώστε να γίνουμε οι αρχιτέκτονες της ύπαρξης μας. Μας τοποθετεί στο κέντρο της παγκόσμιας σκηνής. Ολόκληρος ο μυστικός πυρήνας της δημιουργικότητας έγκειται στο γεγονός, ότι κάποιος έχει την επιθυμία και την ικανότητα να τροποποιήσει το παρελθόν του, υπό την έννοια, ότι ο καλλιτέχνης, ο ποιητής ή οτιδήποτε άλλο είναι αυτός που, αντλώντας δύναμη από τις αδυναμίες του, παρουσιάζεται ασυναγώνιστος στο σύμπαν.

― Θα ήθελα να σας ρωτήσω ποια είναι η γνώμη σας σχετικά με την τωρινή κατάσταση της ελληνικής ποίησης και τον ρόλο της σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο.
Ευτυχώς, η ελληνική ποίηση βρίσκεται σε άριστη κατάσταση. Δεδομένου ότι η δημιουργική κρίση, μη τραπεζική, πλήττει πρώτα τα προπύργια της αμερικανικής, γαλλικής, αγγλικής, γερμανικής και ιταλικής κουλτούρας (και ούτω καθεξής), η ποίηση έξω από τους G20 ευνοείται και μας ξαφνιάζει. Σας μιλώ με στοιχεία στο χέρι … όσο περισσότερο μένουμε μακριά από τα πολιτιστικά κέντρα τόσο περισσότερο μεγαλώνει η ποιητική λέξη. Μια ντουζίνα Ελλήνων ποιητών αυτή τη στιγμή με κάνουν να αισθάνομαι αισιόδοξος … Το φθινόπωρο θα δημοσιεύσω μια ανθολογία 15 Ελλήνων ποιητών που γεννήθηκαν μεταξύ του 1975-2000. Είναι λιγάκι αστείο βέβαια, επειδή είναι περισσότεροι από 7.500 ποιητές … [γέλια, σημείωση του συντάκτη]. Είναι το πρώτο μέρος ενός έργου που θα ολοκληρωθεί το επόμενο έτος με άλλους 15 ποιητές που γεννήθηκαν μεταξύ 1951 και 1974. Σκεφτείτε ότι από τους 7.500 ποιητές που δραστηριοποιούνται στο χώρο των Μέσων Μαζικής Δικτύωσης στην Ελλάδα θα αναφέρω μόνον τριάντα (στην Ιταλία, 7 φορές μεγαλύτερη από την Ελλάδα σίγουρα υπάρχουν περισσότεροι από 75.000 ενεργούς ποιητές αυτή τη στιγμή). Πρέπει να διαγράφουμε κάθε τόσο. Το επαναλαμβάνω για πολλοστή φορά: η ποίηση είναι η πιο αριστοκρατική από όλες τις τέχνες και ως εκ τούτου δεν μπορεί να αντέξει τους μέτριους και τους κακούς ποιητές … απλώς τους αγνοεί!

Ορισμένοι από τους στίχους σας, τους οποίους παραθέτω στο τέλος, είναι μία από τις καλύτερες ποιητικές παραδόσεις του κυνικού φιλοσόφου Διογένη. Φυσικά αναφέρομαι στον αρχαίο κυνισμό, όχι με τη σύγχρονη έννοιά του. Ο κυνισμός προέρχεται από μια αντίδραση στη θανατική καταδίκη του Σωκράτη (καταδίκη που επιθυμούσε η νέα Αθηναϊκή δημοκρατία), και στην ποινικοποίηση της φιλοσοφίας. Γι’ αυτό και «αντιτίθεται» στην πολιτική, στην κοινωνική ζωή και τάσσεται υπέρ μιας φυσικής ζωής, με την έννοια της αυτάρκειας. Είναι η εκδίκηση της ζωής (zoè) σε σχέση με το βίος (bios), κι έρχεται να επιβεβαιώσει την αρχή πως  «δεν υπάρχει τίποτε άλλο». Η ποίησή σας τροφοδοτείται από αυτή την αντίθεση με την τρέχουσα κατάσταση των πραγμάτων, θα μπορούσατε να επανέλθετε σε αυτές τις πτυχές;

Γουργουρίζει  ο γάτος μου
καθώς του τρίβω την κοιλιά.
Αν ήταν να χόρταινα
χαϊδεύοντας την κοιλιά μου,
όπως χαϊδεύω την πούτσα μου
και χύνω, θα ήμουν
ο ευτυχέστερος των ανθρώπων.

Οι πόλεις γκρεμίζονται όταν δεν μπορούν πλέον να διακρίνουν μεταξύ καλού και κακού. Σταματήσαμε να μιλάμε για τη ζωή, για τα καθημερινά πράγματα, όχι μόνο στην ποίηση αλλά και στη φιλοσοφία (πράγμα το οποίο είναι ακόμη χειρότερο). Οι άνθρωποι αισθάνονται αποπροσανατολισμένοι ακριβώς λόγω αυτής της αδυναμίας να διακρίνουν μεταξύ του καλού και του κακού. Θέλω να υπογραμμίσω αυτό το μάθημα από τους κυνικούς: ο κυνισμός δεν ασκεί την απάθεια, αλλά την αυτάρκεια του προσώπου και τη μετριοπάθεια. Σήμερα βλέπουμε τους πολίτες να μην είναι αυτόνομοι, να ενδιαφέρονται όλο και περισσότερο για την τεχνολογία καθώς έχουν χρήματα για να ξοδεύουν, αλλά έχουν ξεχάσει να ζουν τη ζωή τους. Αν η ποίηση κατορθώσει, και τους ξυπνήσει, από αυτόν τον εφιάλτη της αδρανούς ζωής, τόσο το καλύτερο. Μια ποιητική επίθεση εναντίον των θεσμικών οργάνων, τη βρίσκω αναγκαία σε αυτό το πανόραμα του αιώνα που ζούμε, επειδή η εναλλακτική λύση που μας απομένει είναι ο ένοπλος αγώνας. Σας ευχαριστώ πολύ.


Ευχαριστώ τον Σωτήρη Παστάκα για τον χρόνο που μου αφιέρωσε, καθώς και τους πολλούς μεταφραστές του στα Ιταλικά: Antonietta Tiberia, Lea Melandri, Andreas Andreu, Massimo Cazzulo, Massimiliano Damaggio, Mauro Giacchetti, Raffaella Marzano, Crescenzio Sangiglio.

ΠΗΓΗ: POETARUM SILVA | EMILIANO VENTURA, INTERVISTA A SOTIRIOS PASTAKAS

Μετάφραση από τα ιταλικά: Sissi Moissiadou

Artkwork: Σωτήρης Παστάκας |  © Dino Ignani

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Φτιάξε site στο WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: